Sầu riêng rớt giá thảm: "Nút thắt" kiểm nghiệm và bài học từ Thái Lan

Tình trạng giá sầu riêng rớt thảm ngay khi vào chính vụ đang khiến nông dân ĐBSCL lao đao, nguyên nhân chính nằm ở những “nút thắt” kiểm nghiệm dư lượng Cadimi và vàng O.

Câu chuyện sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc bị đình trệ không còn là điều mới, nhưng mức độ ảnh hưởng hiện nay đang trở nên nghiêm trọng hơn bao giờ hết. Ngay khi bước vào vụ thu hoạch chính, thay vì niềm vui về sản lượng, người nông dân lại đối mặt với kịch bản giá giảm sâu, đẩy nhiều nhà vườn vào cảnh thua lỗ nặng nề.

Thực trạng báo động: Giá bán thấp hơn chi phí sản xuất

Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), chỉ trong vòng một tuần, giá các loại sầu riêng đã lao dốc không phanh. Điển hình là sầu riêng Ri6 tại Đồng Tháp, mức giá hiện chỉ còn khoảng 30.000 đồng/kg, giảm hơn một nửa so với trước đó. Hệ quả là hàng loạt kho thu mua tại miền Tây đồng loạt đóng cửa hoặc tạm ngừng nhập hàng.

Khi đặt lên bàn cân kinh tế, nỗi đau của nhà vườn càng hiện rõ. Chi phí sản xuất trung bình cho mỗi kg sầu riêng hiện rơi vào khoảng 35.000 đồng. Để đạt điểm hòa vốn hoặc có lãi nhẹ, giá bán cần duy trì từ 40.000 - 50.000 đồng/kg. Với mức giá 30.000 đồng hiện tại, mỗi kg sầu riêng Ri6 đang khiến người trồng lỗ từ 5.000 đến 10.000 đồng.

Giải mã “nút thắt” kiểm nghiệm: Vì sao xuất khẩu bị đình trệ?

Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (VINAFRUIT), thị trường đang lặp lại kịch bản khủng hoảng của năm 2025. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở sự ách tắc trong quy trình kiểm nghiệm Cadimi (Cd) và vàng O.

Hiện nay, cả nước chỉ có 13 cơ sở kiểm nghiệm Cadimi và 17 cơ sở kiểm nghiệm vàng O được phía Trung Quốc phê duyệt. Khi vào chính vụ, lượng mẫu cần kiểm tra tăng đột biến dẫn đến tình trạng quá tải. Đặc biệt, từ đầu tháng 4, tỷ lệ mẫu không đạt chuẩn tăng cao, buộc các cơ sở phải thực hiện kiểm tra lại nhiều lần cho một lô hàng, gây ra tình trạng “kẹt cứng” hệ thống.

Đáng lo ngại hơn, một số phòng thí nghiệm trong nước đã nhận cảnh báo từ phía Trung Quốc về độ chính xác của kết quả. Việc kết quả trong nước đạt nhưng kiểm tra tại cửa khẩu lại vượt ngưỡng cho phép khiến các đơn vị kiểm nghiệm trở nên thận trọng quá mức, kéo dài thời gian xử lý hoặc chỉ nhận mẫu “cầm chừng” để tránh rủi ro bị thu hồi giấy phép.

Rủi ro từ phương thức lấy mẫu xác suất

Về mặt kỹ thuật, việc lấy mẫu hiện nay vẫn mang tính xác suất. Một thực trạng phổ biến là thương lái gom sầu riêng từ nhiều vườn khác nhau vào cùng một container. Điều này làm tăng nguy cơ sai lệch giữa mẫu kiểm nghiệm và thực tế lô hàng. Chỉ cần một mẫu ngẫu nhiên của Trung Quốc phát hiện không đạt, toàn bộ lô hàng sẽ bị từ chối, gây thiệt hại khổng lồ cho doanh nghiệp.

Để giải quyết, việc tăng số lượng phòng kiểm nghiệm là cấp thiết. Tuy nhiên, chi phí đầu tư cho một cơ sở công suất nhỏ lên tới hơn 20 tỷ đồng (bao gồm máy móc, hóa chất, nhân công), chưa kể quy trình đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của phía nhập khẩu mất rất nhiều thời gian.

Nguyên nhân gốc rễ: Hệ lụy từ thâm canh sai cách

Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, chỉ ra rằng vấn đề không nằm ở nhu cầu thị trường (vốn luôn cao) mà nằm ở chất lượng đất. Dư lượng Cadimi và vàng O là hệ quả của việc sử dụng phân bón, đặc biệt là phân lân trong thâm canh suốt nhiều thập kỷ.

Cadimi tích tụ sâu trong lòng đất qua nhiều năm, khiến việc cải tạo không thể diễn ra “một sớm một chiều”. Dù nông dân đã nhận thức được vấn đề và áp dụng các giải pháp từ cơ quan bảo vệ thực vật, nhưng do đặc tính phức tạp của môi trường đất, hiệu quả vẫn chưa rõ rệt.

Chiến lược thoát hiểm: Giải pháp kỹ thuật và bài học từ Thái Lan

Để giải quyết tận gốc, Viện Cây ăn quả miền Nam (SOFRI) và các cơ quan chức năng đang triển khai các giải pháp khoa học:

• Cải tạo đất: Tăng độ pH, cải thiện khả năng đào thải của đất và điều chỉnh chế độ dinh dưỡng để giảm hấp thu Cadimi.
• Ứng dụng vi sinh: Nghiên cứu các chủng vi sinh vật có khả năng hấp thu, cố định hoặc chuyển hóa Cadimi trong đất để hạn chế cây hấp thụ kim loại nặng.

TS Võ Hữu Thoại, Viện trưởng SOFRI, nhấn mạnh rằng trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu siết chặt an toàn thực phẩm, việc kiểm soát kim loại nặng là vấn đề sống còn của nông sản Việt.

Bài học từ “đối thủ” Thái Lan

Nhìn sang Thái Lan, chúng ta thấy một hệ thống kiểm soát 2 lớp cực kỳ hiệu quả. Thay vì chỉ kiểm nghiệm theo lô hàng, Thái Lan thực hiện lấy mẫu ngay tại vườn. Chỉ những vườn đạt chuẩn về Cadimi và vàng O mới được phép thu mua. Sau đó, doanh nghiệp xuất khẩu tiếp tục xét nghiệm lại lần hai trước khi cấp chứng nhận. Quy trình này triệt tiêu rủi ro ngay từ gốc, đảm bảo hàng đến cửa khẩu luôn đạt chuẩn.

Góc nhìn chuyên gia: Sự sụt giảm giá sầu riêng hiện nay là lời cảnh tỉnh về việc quá chú trọng vào sản lượng mà quên đi tiêu chuẩn bền vững. Nếu không chuyển dịch từ tư duy “bán cái mình có” sang “sản xuất cái thị trường cần” (đặc biệt là tiêu chuẩn an toàn), nông sản Việt sẽ mãi bị tổn thương trước những thay đổi chính sách của nước nhập khẩu.

Bạn nghĩ sao về việc áp dụng mô hình kiểm soát 2 lớp của Thái Lan tại Việt Nam? Hãy chia sẻ ý kiến hoặc đặt câu hỏi cho các chuyên gia nông nghiệp ở phần bình luận bên dưới!